"Ana dal" ve "yan dal" kavramlarının akademik anlamda tanımını yapan yazar, kendileri için hangi alanda eğitim alacaklarının doğru olduğuna karar verme sürecinde olan öğrencilere yararlı öneriler de veriyor. Linda Tobash Uluslararası Eğitim Kurumu'nun Üniversite Yerleştirme Hizmetleri yöneticisidir.

"Birçok insan gibi ben de ana dal seçtiğim yılı çok iyi hatırlıyorum. Aslında bu kararı üç defa verdim"

Dr. David Brownlee, Sanat Tarihi Profesörü, Pennsylvania Üniversitesi

[http://www.college.upenn.edu/curriculum/major_choosing.html]

Yüzlerce ana dal ve binlerce üniversite içinden bir öğrenci hangi ana dalın eğitimini hangi üniversiteden alacağına nasıl karar verebilir? Bazıları ilk kararını üniversitenin büyük ve kapsamlı bir üniversite ya da küçük bir beşeri bilimler üniversitesi ya da mühendislik, teknoloji veya bilgisayar bilimiyle ilgili programları olan uzmanlık üniversitesi olup olmamasına; şehir içinde ya da dışında; deniz kenarında ya da dağların içinde olup olmamasına; aileye yakın ya da aileden uzak olmasına; karşılıksız burs veren bir okul ya da futbol takımında oynama ya da kampüs radyosunda, televizyonunda veya gazetesinde, tiyatro ya da film yapımında çalışma gibi ders dışı aktiviteleri olmasına göre verir. Ama bazıları için üniversite arayışı, eğitimini almak istedikleri alanın en iyi olduğu yerlerde başlıyor.

Bir öğrencinin üniversitede eğitimini alacağı ana dalın, lisedeki branşına ya da üniversiteye giriş sınavlarında aldığı puana göre belirlendiği diğer ulusal eğitim sistemlerinden farklı olarak ABD üniversitelerine lisans eğitimi için başvuranlar geniş bir çeşitliliğe sahip okul ve akademik ana dallar arasından seçim yapabilirler. Çok seçici olan üniversitelerde kayıt rekabeti çok yoğun olduğu için mükemmel öğrencilerden oluşan küçük bir grup girebiliyor. Daha az seçici olan üniversitelerde bile hemşirelik ya da mühendislik gibi bazı ana dallarda daha sıkı ve zorlu kayıt şartları aranır. Buna rağmen aday olan öğrencileri geniş bir seçenek yelpazesi beklemektedir.

ANA DAL TAM OLARAK NEDİR?

Stanford Üniversitesi'nin web sitesinde şu ifade yer alır: "Ana dal, lisans eğitiminiz süresince uzmanlaşmak için seçtiğiniz alandır. Vereceğiniz karar, akademik zaman ve enerjinizin büyük bir bölümünü kapsayacak olan akademik disiplininizi belirleyecektir. Ana dalın ve üniversitenin gerekliliklerini başarılı bir şekilde tamamladıktan sonra mezun olabilirsiniz. Seçtiğiniz ana dalınız, entelektüel becerilerinizi geliştirmek ve bir konuyu temelinden ileri düzeyine kadar kavrayabilme kapasitenizin olduğunu göstermek için bir fırsattır. Eğitimini alacağınız alanı belirlemek önemli bir kişisel karardır." [http://www.stanford.edu/~susanz/Majors.html]

Bir öğrenci ana dal seçtiği zaman üniversite ile; hem genel eğitimin gerektirdiği hem de akademik ana dalın gerektirdiği, önceden belirlenmiş derslerden oluşan bir eğitimi tamamlayacağına dair bir sözleşme yapmış olur. Bu ifade, üniversite müfredatının sadece ana dal derslerinden oluşmadığı anlamına gelir. Aslında, alınan derslerin %50-60'ı genel derslerden ve seçmeli derslerden oluşur ör. öğrencilerin ana dal ya da diğer dallardan seçebileceği geniş ders seçeneklerinden. Genel derslerin oranı ana dal derslerine göre okula ve ana dala göre değişir ama bütün üniversiteler için gereken bazı genel dersler vardır. ABD lisans eğitiminin kökleri, genel eğitimin çok önemli olarak görüldüğü beşeri bilimler geleneğine dayanır. Tüm üniversite lisans diplomasının ortak hedefi, her öğrencide eleştirel düşünce becerileri ve öğrenmeyi becerebilme yeteneğinin gelişmesinin yanında belirli bir akademik alanda uzmanlaşma kazandırmaktır.

Birçok üniversitede öğrenciler ana dal ve yan dalı birlikte seçebilirler. Yan dal ya da uzmanlık genellikle akademik ana dal ile yakın ilişkilidir; ör.bir öğrenci ana dal olarak İngilizce; yan dal olarak tiyatro ya da ana dal olarak tarih; yan dal olarak siyasal bilimler ya da tersini seçebilir. Mezun olmak için yan dallardan alınan az sayıda ders yeterli olacaktır ve ana dal diplomasının koşulları açısından da "değerlendirilecektir" (ör.geçerli olacaktır).

Bazı üniversitelerde öğrenciler danışmanlarıyla birlikte çalışarak kendi ana dallarını tasarlayabilirler. Giderek daha çok öğrenci çift ana dal seçiyor. Diğer bir deyişle, iki ana dalın koşullarını da yerine getirmiş olarak mezun oluyorlar. Ana dallar birbirine yakın alanlardan olabilir. Örneğin sosyal bilimlerde iki ana dal yapılabilir; tarih ve sosyoloji gibi. Ya da tamamen farklı alanlar olabilir; örneğin biyoloji ve edebiyat. Öğrencilerin çoğu, daha iyi bir kariyere hazırlanmak veya yüksek lisans eğitimi için rekabet gücüne sahip olmak amacıyla çift ana dal seçerler. Ama bazen kişisel hırsları nedeniyle de çift ana dal seçebilirler. Bazı üniversitelerde çift ana dal aynı anda alınabilirken bazılarında çift ana dal ayrı ayrı yapılabilmektedir. Genel olarak mezun olmak için gereken zaman biraz uzun olabilir ancak öğrenciler her ana dala baştan başlamıyorlar. Genel eğitim ve tek ana dalın seçmeli dersleri bile ikinci ana dalın koşulları açısından değer taşır.

Bütün üniversiteler, öğrencilerin mezun olmak için yerine getirmeleri gereken beklenti ve ders koşullarını açıkça belirtirler. Öğrenciler her dönem, mezuniyet koşullarını yerine getirmelerine yardımcı olacak dersleri seçmelerine yardımcı olacak bir akademik danışmanla tanışırlar. Bir çok üniversite, öğrencilere yardımcı olması için çeşitli gereçler verir, örneğin program ya da mezuniyet kontrol listesi.

BİR ÖĞRENCİ NE ZAMAN ANA DAL SEÇMELİDİR?

Bazı öğrenciler üniversiteye girerken hangi alanda eğitim almak istediklerini bilirler, bazıları bildiğini zanneder ve bir kısmının da bu konuda hiçbir fikri yoktur. Çoğu en az bir kez ana dallarını değiştir.

Amerika'daki lisans öğrencilerinin yaklaşık üçte ikisi mezun olmadan önce ana dallarını değiştirir ve bir tanesi için karar verene kadar dört ya da beş ana dalı değerlendirirler. Bir grup üniversite, öğrencilerin üniversite eğitimlerine başlamadan önce ana dal belirtmelerini aslında tercih etmez. Başvuru sırasında aday öğrencilerden ana dal belirtmelerini isteyen üniversitelerde bile öğrenciler genellikle "kararsız" ya da "bildirilmemiş" seçeneklerini işaretler.

Öğrencilerin ana dal seçimlerini yapabilecekleri zamanı sınırsız olmadığı için, bir çok üniversite diploması 120 dönem kredisiyle dört yıl içinde (ek bilgilere bakın) mezun olunabilecek şekilde hazırlanmıştır. Karar vermek ve diplomalarını zamanında alabilmek için, eğitimlerinin ikinci yılına kadar zamanları vardır. Bu nedenle iki yıllık üniversiteleri tercih eden öğrencilerin,(önlisans diploması veren iki yıllık üniversitelerde okuyanlar) en kısa sürede ana dal seçmeleri gerekir. Öğrencilerin, sorumlu olunan derslerin büyük oranının ana daldan olduğu (ör.çok teknik alanlar ve bazı sağlık hizmetleri) ya da çok sayıda ön koşul dersi olan varsa (daha ileri düzeyde bir ders almasına hak kazanması için alınması gereken temel dersler) bir ana dal seçerlerse bu durumda erken karar vermeleri daha iyi olur.

ANA DAL NASIL SEÇİLMELİDİR?

Belirli bir alan için çok güçlü bir isteğinin olması gerekir. Lisede belirli bir alanda uzmanlaşmış olması gerekir. Seçmeleri gereken ana dalı zorunlu kılan bir kariyer hedeflerinin olması gerekir, örneğin hemşirelik, öğretmenlik, stüdyo sanatları ya da mühendislik. Ama birçok öğrenci bunları bilmiyor. Üniversiteden sonra ne yapmak istedikleriyle ilgili bir fikirleri olabilirken, söz konusu kariyer hedeflerine ulaşmalarına en iyi hangi alanın yardımcı olacağına dair net bir fikirleri olmayabiliyor. Belirli bir kariyer hedefine sadece tek bir daldan ulaşılıyor diye bir şey söz konusu olamaz. Gerçek şu ki, bir çok okul kariyer seçmek ile ana dal seçmenin iki farklı süreçler olduğuna dikkat çeker.

Eğitimcilerin çoğu, ana dal seçiminde öğrencilerin göz önünde bulundurmaları gereken şeylerin; ne yapmak istedikleri, ne gibi yetenekleri olduğu ve hangi yollarla öğrenim almak istedikleri olduğuna ilişkin ortak görüşü paylaşırlar. Ana dal seçimine yardım etmek amacıyla oluşturulan en iyi kaynakların bazıları üniversitelerin kendileri tarafından hazırlanır. Çok sayıda üniversite kendi web sitelerinde, aday öğrencilerin ve mevcut öğrencilerin ana dal seçimlerine yardımcı olacak zengin bilgi ve gereçler sunar. Bazı web siteleri tamamen kendi üniversitelerinin sunduğu program ve hizmetlere yer verirken bir çoğu herhangi bir üniversite ortamı için geçerli olabilecek yararlı bilgiler verir(ek bilgilere bakın).

En sık yer verilen tavsiyeler şöyledir:

• Kendinizi iyi tanıyın. Akademik anlamda güçlü ve zayıf taraflarınız nelerdir? Yapmaktan hoşlandığınız şeyler nelerdir? Ne gibi ilgi alanlarınız vardır? Değerleriniz nelerdir? Mezun olduktan sonra ya da mezun olup iş bulduktan sonraki ilk hedefleriniz nelerdir?

• Kişilik ya da ilgi alanı envanteri ya da değerlendirmesi yapın. Okuduğunuz lisede ya da yaşadığınız yerde envanter ya da değerlendirme olanakları yoksa ülkenizdeki ABD Eğitim Danışmanlığı/ Bilgi Merkezi'nden edinebilirsiniz. ABD Dış İşleri Bakanlığı'nın, EducationUSA programı kapsamında 170 ülkede 450'den fazla merkezi vardır. [http://www.educationusa.state.gov].

• Üniversitelerin web sitelerini ziyaret edin. Sunulan ana dal seçeneklerine bakın. Ders seçeneklerini ve diploma koşullarını inceleyin. Bazı üniversitelerin fakülte üyeleri ders programlarını, derslerin ayrıntılı bir açıklamasıyla birlikte fakülte web sitesine ekler. Ders türleri ve ana dalın gerektirdiği çalışma hakkında ne kadar çok bilgi sahibi olursanız sizin için o kadar iyi olur.

• Amerika'ya gittiğinizde kampüsteki bölüm ofisine gidin ve personelle, akademik kadroyla ve öğrencilerle görüşün.

• Üniversitenin kariyer merkezlerini gezin ve yeni mezunların bulduğu işlerin listelendiği bültenleri ve mezun olan kişinin ana dalına göz atın.

• Kayıt olduktan sonra değişik bölümlerdeki farklı dersleri deneyin. Ana dal dersleri ve ne tür öğrencilerin kayıt olduğuyla ilgili bilgi almak için akademik kadro üyeleriyle görüşün.

• Eğer kendinizi yanlış ana dalda bulursanız endişelenmeyin. ABD üniversitelerinde birçok öğrenci ana dal değiştirir. Sevmediğiniz, ilginizi çekmeyen ya da düşüncenizi tetiklemeyen bir ana dala devam etmeyin.

• Kariyer seçimi ile ana dal seçimini karıştırmayın. Herhangi bir ana dal sizi farklı iş olanaklarına hazırlayabilir. Washington Üniversitesi'nin web sitesinde "Üniversite eğitimi iş piyasasına hazırlanmanıza yardımcı olur ama sizi belirli bir kariyerle sınırlandırmaz" ifadesi yer alır [www.washington.edu/students/ugrad/advising/majchoos.html].

Bu makalede ifade edilen fikirlerin ABD hükümetinin görüş ve politikasını yansıttığı düşünülmemelidir.